งานวิจัยพัฒนามาตรฐานกระบวนการพัฒนาสังคม

รูปแบบกระบวนการทำงานเพื่อพัฒนาสังคมระดับท้องถิ่น รูปแบบมาตรฐานกระบวนการทำงานเพื่อการพัฒนาสังคม ที่คณะผู้วิจัยได้พัฒนาขึ้น มีขั้นตอนการปฏิบัติการ จำนวน ๙ ขั้นตอน ดังนี้ ๑.ศึกษาข้อมูลชุมชน ๒.การเข้าสู่ชุมชน ๓.การสร้างกระบวนการประชาพิจัย (กำหนดวิสัยทัศน์ชุมชน) ๔.สร้างเป้าหมายการพัฒนาร่วมกัน (กำหนดกลยุทธ์การพัฒนา) ๕.สร้างคณะทำงานรับผิดชอบเป้าหมายร่วม (สร้างทีมงาน) ๖.กำหนดแผนปฏิบัติการที่สอดคล้องกับกลยุทธ์ (กำหนดดัชนีชี้วัดความสำเร็จ(KPI)) ๗.ปฏิบัติการตามแผน ๘.ประเมินผล (ประเมินตามตัวดัชนีชี้วัดความสำเร็จ) ๙.ถอดประสบการณ์จากความสำเร็จ/ล้มเหลว – บทเรียนเพื่ออนาคต รายละเอียดการปฏิบัติการในแต่ละขั้นตอน มีโดยสังเขป ดังนี้ ๑.การศึกษาข้อมูลชุมชน ใช้หลักการศึกษาชุมชนอย่างง่ายและเร็วตามหลักวิชาการศึกษาชุมชน ๒.การเข้าสู่ชุมชน เป็นกระบวนการที่นักพัฒนาชุมชนจำเป็นจะต้องวิเคราะห์จากข้อมูลชุมชนที่ศึกษามาได้ว่า การจะเข้าถึงกลุ่มผู้นำทางความคิด (Opinion leaders) ของชุมชนได้นั้น จะต้องมีกระบวนการหรือขั้นตอนอย่างไรจึงจะประสบความสำเร็จ รูปแบบหรือวิธีการ (Approach) ที่เหมาะสมจะเป็นเช่นไร กลุ่มคณะนักพัฒนาอาจจะช่วยกันระดมความคิดและหาข้อสรุปร่วมกัน ๓.การสร้างกระบวนการประชาพิจัย ก่อนที่จะเกิดกระบวนการประชาพิจัยได้นั้น นักจัดการการพัฒนาชุมชน จะต้องตรวจสอบ ตนเองก่อนว่า สามารถทำให้เกิดสถานการณ์เช่นนี้ขึ้นได้หรือยัง คือ ก. ผู้นำชุมชน ยอมรับที่จะเข้าร่วมกระบวนการที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงชุมชนในเชิง สร้างสรรค์ ด้วยกระบวนการที่ใช้หลักการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนในชุมชน ข. ผู้นำชุมชน ยอมรับและเชื่อมั่น ในกระบวนการประชาพิจัย ว่าจะสามารถช่วยทำให้เกิดกระบวนการพัฒนาได้มีขั้นตอนและเป็นระบบเมื่อนักจัดการการพัฒนาชุมชน (Community technologist) สามารถเข้าถึงผู้นำชุมชนและสร้างความเข้าใจร่วมกันกับกลุ่มผู้นำชุมชนได้แล้ว การวางแผนการทำประชาพิจัยจึงจะเกิดขึ้นได้ การทำประชาพิจัยชุมชน ประชาพิจัยชุมชน หมายถึง กระบวนการค้นหาความจริงหรือคำตอบที่เป็นภาพองค์รวมของชุมชน ด้วยกระบวนการที่คนในชุมชนนั้นมีส่วนร่วมในการนำเสนอข้อมูลที่เป็นส่วนย่อย จากนั้นใช้กระบวนการสังเคราะห์ข้อมูลในภาพรวมของชุมชนร่วมกัน กระบวนการทำระชาพิจัยชุมชน มีลำดับขั้นตอน ดังนี้ ก.การระดมความคิดเพื่อกำหนดทิศทางของชุมชน โดยกระบวนการจัด อาจจะใช้การประชุมใหญ่ ที่ทุกคนหรือทุกภาคส่วนของชุมชนมีโอกาสและมีส่วนร่วมในการนำเสนอความคิดในการกำหนดทิศทาง เป้าหมายของชุมชน โดยจะต้องมีผู้ที่เป็นกลางเป็นผู้อำนวยการทำให้เกิดการสังเคราะห์ความคิดที่เป็นภาพรวมของชุมชน ข.การวิเคราะห์จุดอ่อน-จุดแข็ง-ภัยคุกคาม-โอกาส (SWOT Analysis) ของชุมชน ค.การกำหนดวิสัยทัศน์ของชุมชน โดยการสังเคราะห์ผลการระดมความคิดการกำหนดทิศทางของชุมชนเข้ากับการวิเคราะห์ SWOT ของชุมชนเข้าด้วยกัน จนกลายเป็นวิสัยทัศน์ของชุมชนในระยะ ๕-๑๐ ปีข้างหน้า ๔.สร้างเป้าหมายการพัฒนาร่วมกัน (กำหนดกลยุทธ์การพัฒนา) เมื่อกำหนดวิสัยทัศน์ของชุมชนได้แล้ว กระบวนการจัดให้เกิดกลยุทธ์การพัฒนา ควร จะต้องพิจารณาตัวแทนของแต่ละภาคส่วนในชุมชนมาร่วมกันกำหนดกลยุทธ์การพัฒนา โดยตัวแทนที่ดีที่จะเข้ามามีส่วนร่วมกำหนดกลยุทธ์การพัฒนา ควรจะเป็นผู้นำทางความคิดของแต่ละภาคส่วนนั้น โดยอาจจะมีตัวแทนกลุ่มละประมาณ ๒-๓ คน โดยองค์รวมของคณะที่จะมาร่วมกันกำหนดกลยุทธ์การพัฒนา ควรจะมีประมาณ ๓๐ – ๔๐ คน หากกลุ่มใหญ่เกินไปการหลอมรวมความคิดอาจจะทำให้ล่าช้ามาก และหากมีตัวแทนน้อยเกินไป จะทำให้เกิดกลยุทธ์ที่ขาดความแหลมคมและขาดความเป็นไปได้ในทางปฏิบัติ กระบวนการกำหนดกลยุทธ์การพัฒนา จะมีขั้นตอน ดังนี้ (พิจารณาจากเอกสารการกำหนดกลยุทธ์ที่คณะศึกษาศาสตร์ เคยปฏิบัติการมาแล้ว) ๕.สร้างคณะทำงานรับผิดชอบเป้าหมายร่วม (สร้างทีมงาน) เมื่อสามารถร่วมกันกำหนดกลยุทธ์การพัฒนาชุมชนและเป้าหมายการพัฒนาได้แล้ว จะต้องจัดให้มีคณะทำงานรับผิดชอบแต่ละเป้าหมาย โดยหลักการจัดตั้งคณะทำงาน จะต้องพิจารณาบุคคลที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับเรื่องนั้น ๆ รวมทั้ง ควรจะต้องคำนึงถึงการมีส่วนร่วมของแต่ละภาคส่วนให้มากที่สุดเท่าที่จะกระทำได้ จะต้องจัดให้มีระบบการติดตามประเมินผลการปฏิบัติงานของแต่ละคณะทำงาน อย่างน้อยทุก ๆ ๓ เดือน หรือมากกว่า นอกจากนั้น ควรจะต้องมีคณะกรรมการกลางในการติดตาม อำนวยการให้การปฏิบัติงานของแต่ละคณะทำงานสามารถดำเนินไปได้ตามเป้าหมายที่กำหนดไว้ หากมีปัญหาหรืออุปสรรค จะต้องรีบเข้าไปช่วยเหลือหรือสนับสนุนการปฏิบัติงาน ๖.กำหนดแผนปฏิบัติการที่สอดคล้องกับกลยุทธ์ (กำหนดดัชนีชี้วัดความสำเร็จ(KPI)) คณะทำงานที่รับผิดชอบแต่ละเป้าหมาย จะต้องร่วมกันจัดทำ ก.รายละเอียดคุณสมบัติของตัวชี้วัดความสำเร็จ (KPI Profiles) ข.รายละเอียดของโครงการที่จะนำไปสู่การปฏิบัติ (Project Profiles) ค.จัดให้มีการประสานแผนเข้าด้วยกันเพื่อพิจารณาความทับซ้อนหรือขัดแย้งกันของแผนปฏิบัติการ ๗.ปฏิบัติการตามแผน การนำแผนที่กำหนดไว้ ไปสู่การปฏิบัติการ เป็นสิ่งที่คณะกรรมการอำนวยกา กลางและคณะทำงาน จะต้องจัดการประชุมหรือจัดระบบการสื่อสารเพื่อทำให้เกิดการ ประสานงานและร่วมมือร่วมใจของคนในชุมชนเพื่อการปฎิบัติการตามแผน ๘.ประเมินผล (ประเมินตามตัวดัชนีชี้วัดความสำเร็จ) คณะทำงานและคณะกรรมการอำนวยการในการพัฒนาของชุมชน ควรจะต้องจัด ให้มีการประเมินความสำเร็จตามตัวดัชนีชี้วัดความสำเร็จ เป็นระยะเพื่อปรับปรุงการ ปฏิบัติงาน ๙.ถอดประสบการณ์จากความสำเร็จ/ล้มเหลว – บทเรียนเพื่ออนาคต การจัดการประชุมเพื่อเปิดโอกาสให้แต่ละคณะทำงานและสมาชิกของชุมชน ได้มี ส่วนร่วมในการสะท้อนประสบการณ์ ที่ได้รับจากการปฏิบัติงานพัฒนาชุมชนและได้รับผลของการพัฒนา มีโอกาสได้ร่วมกันเรียนรู้ว่า สิ่งใดที่ก่อให้เกิดผลดีต่อส่วนรวมมากที่สุดและสิ่งดี่ก่อให้เกิดผลกระทบต่อบุคคลบางกลุ่มบ้าง อันจะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อการนำไปเป็นบทเรียนของการดำเนินงานต่อไปในครั้งต่อ ๆ ไปด้วย